Elske van Lith: ,Miep Gies was een hele dappere vrouw’

3 mei 2024, 17:30 Voorlezen Algemeen

ROLDE – Ze heeft dezelfde bijnaam als Anne Frank: Juffrouw Snaterbek. En de titel van kwebbeltante doet Elske van Lith uit Rolde alle eer aan. Ze vertelt ondanks haar fragiele gezondheid honderd uit. Miep Gies was er trots op dat ze een vriendin had die dezelfde bijnaam had als Anne Frank. 

Elske de Jong is een onderduikerskind. Ze kwam in 1943 op een onderduikadres in Steenwijk ter wereld. Haar ouders zaten daar ondergedoken. Ze verkasten later naar de Julianalaan 6 in Steenwijk ,,Het toeval wil dat ik hier in Rolde Froukje Palsma trof die aan de Julianlaan 4 woonde. Ze vertelde me waar ze was geboren en ik zei dat ik in hetzelfde jaar was geboren in het huis daarnaast. Dan ben jij die baby van die onderduikers die naar Appelscha moesten vertrekken.” Het doet Elske nog een beetje pijn dat ze in Steenwijk ter wereld kwam, want ze had Friese roots en is na de oorlog op het Friese platteland opgegroeid. Voor haar kleinkinderen is ze dan ook beppe.

Toeval
Door toeval kwam ze ook in contact met Miep Gies. Zij was een van de helpers van de onderduikers in het Achterhuis. ,,We zaten in een restaurant in Nijmegen en ik herkende de stem van Miep. Ik wilde er direct naar toe, maar Jeroen, mijn man zei: zitten blijven. Maar ik kon mij niet inhouden en raakte met Miep Gies aan de praat. Er was direct een klik en we hebben samen het dessert genuttigd. Een week later kwam ze bij ons logeren.”

Speciale band
Er ontstond een band tussen Miep Gies en het echtpaar Van Lith. ,,Ze kon het heel goed vinden met mijn man. Ze was naar mij soms best kritisch. Als ik zei: We gaan naar de bakker. Dan corrigeerde ze mij meteen. Welke bakker? De broodbakker of de banketbakker? Daar zit verschil in hoor, Elske. Maar mevrouw Gies, zo noemden wij haar altijd, was een hele bijzondere vrouw van het type niet zeuren, maar doen. Ze vond wat ze deed heel normaal. Dat heeft ze ook voor in een boek over Anne Frank geschreven” Elske staat op om het boek te pakken. ,,Ik had een hele mooie bibliotheek met boeken over Anne Frank, die zijn allemaal naar mijn kleinkinderen gegaan.” Ze opent het boek en voorin staat geschreven. Wij waren geen helden, wij deden slechts onze menselijke plicht met de naaste helpen die in nood was. Miep Gies. ,,Maar wat ze deed was niet normaal. Ze woonde met haar man Jan in een arbeidershuisje aan de Hunzestraat, daar hadden ze ook een onderduiker. Dat heeft ze Otto Frank niet verteld. In het Achterhuis aan de Prinsengracht zaten nog eens acht, die ze allemaal moest voeden. En dan fietste met vervalste bonkaarten door de stad opzoek naar voedsel. Ze was heel dapper.”

Anne was niet gemakkelijk
Mevrouw Gies sprak bij ons vaak over de oorlogstijd en de onderduikers. ,,Anne was geen makkelijk kind. Ze was vaak kattig. Helemaal als ze gestoord werd tijdens het schrijven. Haar moeder Edith zei dan: We hebben een dochter die schrijft. Ze wil niet graag lastig gevallen worden. Anne kon dan heftig reageren en bitste tegen Miep: En denk erom, over jou schrijf ik ook.“

Eén en al moed
Miep Gies vertelde ook over de inval in het Achterhuis op 4 augustus 1944. ,,Ze zat aan haar bureau toen Nederlandse agenten, onder aanvoering van SS’er Silberbauer binnen vielen. Ze telde en herkende de verschillende voetstappen. Het waren er acht, dus ze waren allemaal gevonden. Silberbauer plaatste ook een pistool tegen haar hoofd. Miep was in Oostenrijk geboren en werd na de Eerste Wereldoorlog naar Nederland gestuurd om aan te sterken. Ze hoorde bij de man een Oostenrijks accent en kon zo op zijn gemoed inspelen om geen rare dingen te doen. Na de arrestatie doet Miep nog een ultieme poging om de onderduikers voor 60.000 gulden vrij te kopen. Ze neemt een groot risico en stapt het hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst binnen. Haar poging is tevergeefs. De onderduikers waren met het laatste transport afgevoerd. Dat was Miep, één en al moed. Mensen zijn laf en kijken weg. Dat was toen zo, maar is nu nog steeds zo. Er zijn maar weinig mensen die Miep heten.” 

Pijn gedaan
Miep Gies hoopte de schriften van Anne die ze na de arrestatie had gevonden en bewaard terug te kunnen geven aan Anne. ,,In juni 1945 stond Otto Frank bij Jan en Miep Gies voor de deur. Het eerste wat ze vroeg: En de meisjes? Otto Frank vermoedde het ergste. Hij had geen plek en Miep gaf aan dat hij zo lang kon blijven als hij wilde, Dat heeft zeven jaar geduurd. In juli 1945 bleek dat Anne in Bergen-Belsen was overleden. Dat heeft haar erg veel pijn gedaan. Toen bleek dat Anne niet terugkwam heeft ze de dagboeken aan Otto gegeven.”

Verrader
Miep Gies wist wie de onderduikers had verraden, maar heeft dit nooit verteld. ,,We hebben nog wel op haar ingepraat dat het van geschiedkundig belang was en dat ze het eventueel bij een notaris vast moest laten leggen. Ik heb Otto Frank beloofd hier niets over te zeggen. En bovendien heeft hij kinderen en kleinkinderen. Dus van haar weten we alleen dat het om een man gaat.”

Koppig
Volgens Elske was Miep Gies ook bijzonder koppig. ,,Ik kan mij herinneren dat ze vertelde over de première van Schindlers List waar ze bij aanwezig was samen met de koninklijke familie en mevrouw Schindler. Ze vertelde dat ze naast een ongeschoren man in een spijkerpak kwam te zitten. Hij wilde graag een documentaire over haar maken. Maar ze had hem afgewezen. Ik ga toch geen documentaire maken met een man die eruitziet als een zwerver. Het bleek om Steven Spielberg te gaan. En ik kreeg eens een telefoontje van de Anne Frank Stichting die vroeg of Miep Gies bij mij was. Had ik ineens president Bill Clinton aan de telefoon die haar wilde uitnodigen voor een bezoek aan het Witte Huis.”

Mooie herinneringen
Elske heeft mooie herinneringen aan haar vriendschap met Miep Gies. ,,Ze was erg dapper en volhoudend. Toen ze 88 was ging ze nog naar Heidelberg om op een Nazi-rechtszaak te getuigen. Het bestaan van Anne werd vaak ontkend. Daar streed ze fel tegen. De gesprekken met Miep hebben mijn leven  verrijkt. Ik ben blij dat ik haar gekend heb. Er gaat geen dag voorbij dat ik niet aan haar denk.”

Antisemitisme
Elske maakt zich ook zorgen over het groeiend antisemitisme in Nederland. ,,De uitlatingen van Johan Derksen op de tv roepen ongenuanceerde discussies op en voeden het antisemitisme. Die groeiende haat baart mij echt zorgen. En ook nu ervaar ik weer dat het wegkijken weer is begonnen, hebben we dan niks van de jaren 40-45 geleerd?